Πνευμονικό Οίδημα: Αίτια, Συμπτώματα και Θεραπεία

Το πνευμονικό οίδημα είναι η συσσώρευση υγρού μέσα στους πνεύμονες, στις μικροσκοπικές κυψελίδες όπου φυσιολογικά γίνεται η ανταλλαγή οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα. Όταν οι κυψελίδες γεμίζουν με υγρό, το οξυγόνο δεν μπορεί να περάσει στο αίμα και ο ασθενής νιώθει έντονη δύσπνοια, σαν να «πνίγεται». Το οξύ πνευμονικό οίδημα είναι επείγουσα ιατρική κατάσταση που χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση, ενώ το χρόνιο οίδημα εξελίσσεται πιο αργά και συνοδεύει συνήθως την καρδιακή ανεπάρκεια.

Παρακάτω εξηγούμε γιατί μαζεύεται υγρό στους πνεύμονες, ποια συμπτώματα πρέπει να αναγνωρίσετε αμέσως, πώς γίνεται η διάγνωση και η θεραπεία, και πώς οργανώνεται η παρακολούθηση ενός ασθενούς στο σπίτι μετά την έξοδο από το νοσοκομείο, ώστε να αποφευχθεί νέο επεισόδιο.

Αίτια πνευμονικού οιδήματος

Τα αίτια χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Καρδιογενές πνευμονικό οίδημα

Είναι το συχνότερο. Όταν η αριστερή κοιλία της καρδιάς δεν μπορεί να προωθήσει αποτελεσματικά το αίμα, η πίεση «ανεβαίνει» προς τα πίσω, στις πνευμονικές φλέβες και τα τριχοειδή, και το υγρό διαρρέει στις κυψελίδες. Οι κύριες αιτίες είναι:

• Καρδιακή ανεπάρκεια, χρόνια ή απορρυθμισμένη, συχνά μετά από παράλειψη φαρμάκων, υπερβολικό αλάτι ή υγρά, ή μια λοίμωξη.
• Οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου ή ισχαιμία, που εξασθενεί ξαφνικά τον καρδιακό μυ.
• Υπερτασική κρίση, με πολύ υψηλή αρτηριακή πίεση.
• Βαλβιδοπάθειες, όπως στένωση ή ανεπάρκεια της μιτροειδούς και της αορτικής βαλβίδας.
• Σοβαρές αρρυθμίες, όπως η κολπική μαρμαρυγή με ταχεία κοιλιακή ανταπόκριση.
• Μυοκαρδίτιδα ή μυοκαρδιοπάθειες.

Μη καρδιογενές πνευμονικό οίδημα

Εδώ το πρόβλημα βρίσκεται στα ίδια τα πνευμονικά τριχοειδή, που γίνονται πιο διαπερατά, ή στην ισορροπία των υγρών του σώματος:

• Σύνδρομο οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS) μετά από σοβαρή λοίμωξη, σήψη ή πνευμονία.
• Νεφρική ανεπάρκεια με κατακράτηση υγρών.
• Υπερβολική χορήγηση ενδοφλέβιων υγρών.
• Εισρόφηση γαστρικού περιεχομένου, εισπνοή τοξικών αερίων ή καπνού.
• Ορισμένα φάρμακα και ουσίες, όπως τα οπιοειδή σε υπερδοσολογία.
• Απότομη άνοδος σε μεγάλο υψόμετρο (οίδημα υψομέτρου).
• Νευρολογικά αίτια, όπως η εγκεφαλική αιμορραγία.

Συμπτώματα

Στο οξύ πνευμονικό οίδημα τα συμπτώματα εμφανίζονται ξαφνικά και είναι δραματικά:

• Έντονη δύσπνοια, που επιδεινώνεται στην ύπτια θέση· ο ασθενής θέλει να κάθεται όρθιος.
• Αίσθημα πνιγμού ή άγχους, ανησυχία.
• Γρήγορη, θορυβώδης αναπνοή με «γουργουρητά» (ρόγχους).
• Βήχας με αφρώδη, συχνά ροζ, πτύελα.
• Κρύος ιδρώτας, ωχρότητα ή μπλε χροιά στα χείλη.
• Ταχυκαρδία, αίσθημα παλμών, ενίοτε πόνος στο στήθος.
• Ζάλη, σύγχυση ή υπνηλία, όταν το οξυγόνο πέφτει πολύ χαμηλά.

Στο χρόνιο πνευμονικό οίδημα, που συνοδεύει την καρδιακή ανεπάρκεια, η εικόνα είναι πιο ύπουλη:

• Δύσπνοια στην προσπάθεια που σταδιακά εμφανίζεται και σε μικρότερη κόπωση.
• Ανάγκη για περισσότερα μαξιλάρια στον ύπνο (ορθόπνοια) ή ξύπνημα τη νύχτα με δύσπνοια (παροξυσμική νυκτερινή δύσπνοια).
• Οίδημα στα πόδια και τους αστραγάλους.
• Γρήγορη αύξηση βάρους από κατακράτηση υγρών, π.χ. 2 κιλά σε 2 έως 3 ημέρες.
• Επίμονος ξηρός βήχας, ιδίως τη νύχτα, και κόπωση.

Διάγνωση

Ο γιατρός βασίζεται στην κλινική εξέταση, όπου ακούει υγρούς ρόγχους στις βάσεις των πνευμόνων και ελέγχει τον κορεσμό οξυγόνου με παλμικό οξύμετρο. Για την επιβεβαίωση και την αναζήτηση της αιτίας χρησιμοποιούνται:

• Ακτινογραφία θώρακα, που δείχνει το υγρό στους πνεύμονες και το μέγεθος της καρδιάς· μπορεί να γίνει και με φορητό ακτινολογικό στο σπίτι.
• Ηλεκτροκαρδιογράφημα, για ισχαιμία ή αρρυθμίες.
• Υπερηχογράφημα καρδιάς (triplex), που εκτιμά τη λειτουργία της αριστερής κοιλίας και τις βαλβίδες· διατίθεται και ως υπέρηχος και triplex κατ’ οίκον.
• Εξετάσεις αίματος: νατριουρητικό πεπτίδιο (BNP ή NT-proBNP), τροπονίνη, νεφρική λειτουργία, ηλεκτρολύτες, γενική αίματος.
• Αέρια αρτηριακού αίματος, για την ακριβή μέτρηση του οξυγόνου και του διοξειδίου του άνθρακα, εξέταση που γίνεται και ως αέρια αίματος κατ’ οίκον σε χρόνιους ασθενείς.

Θεραπεία

Το οξύ πνευμονικό οίδημα αντιμετωπίζεται στο νοσοκομείο. Η θεραπεία περιλαμβάνει:

• Οξυγόνο και, όταν χρειάζεται, μη επεμβατικό μηχανικό αερισμό (CPAP ή BiPAP) που «σπρώχνει» το υγρό έξω από τις κυψελίδες.
• Διουρητικά ενδοφλεβίως, όπως η φουροσεμίδη, για την απομάκρυνση των υγρών.
• Αγγειοδιασταλτικά, όπως η νιτρογλυκερίνη, για τη μείωση του φορτίου της καρδιάς, ιδίως όταν η πίεση είναι υψηλή.
• Θεραπεία της αιτίας: αγγειοπλαστική σε έμφραγμα, έλεγχος της αρρυθμίας, ρύθμιση της πίεσης, αντιβιοτικά σε λοίμωξη, αιμοκάθαρση σε νεφρική ανεπάρκεια.

Μετά την έξοδο από το νοσοκομείο, η μακροχρόνια θεραπεία της καρδιακής ανεπάρκειας είναι αυτή που προλαμβάνει τις υποτροπές: διουρητικά από το στόμα, φάρμακα που προστατεύουν την καρδιά (αναστολείς ΜΕΑ ή ARNI, β-αναστολείς, ανταγωνιστές αλατοκορτικοειδών, αναστολείς SGLT2), περιορισμός αλατιού και υγρών, και τακτική παρακολούθηση από καρδιολόγο.

Παρακολούθηση στο σπίτι μετά από πνευμονικό οίδημα

Οι πρώτες εβδομάδες μετά το νοσοκομείο είναι η περίοδος με τον μεγαλύτερο κίνδυνο επανεισαγωγής. Η Nosileia247, με έμπειρους εξωτερικούς συνεργάτες σε όλη την Αττική, οργανώνει σε συνεργασία με τον θεράποντα καρδιολόγο:

• Επίσκεψη καρδιολόγου στο σπίτι για κλινική επανεκτίμηση, ηλεκτροκαρδιογράφημα και προσαρμογή της αγωγής.
• Νοσηλευτή στο σπίτι για την καθημερινή μέτρηση βάρους, πίεσης, σφύξεων και κορεσμού οξυγόνου, τον έλεγχο των οιδημάτων και την επίβλεψη της σωστής λήψης των φαρμάκων.
• Οξυγονοθεραπεία στο σπίτι όταν ο γιατρός τη συνταγογραφεί, με εκπαίδευση της οικογένειας στη χρήση του συμπυκνωτή.
• Αιμοληψία κατ’ οίκον για τον έλεγχο νεφρικής λειτουργίας και ηλεκτρολυτών, που επηρεάζονται από τα διουρητικά.
• Holter ρυθμού 24ώρου στο σπίτι όταν υπάρχει υποψία αρρυθμίας.
• Ενδοφλέβια χορήγηση φαρμάκων στο σπίτι, όπως διουρητικά, όταν το αποφασίσει ο γιατρός για επιλεγμένους ασθενείς.

Πρακτικές οδηγίες για την οικογένεια: ζυγίστε τον ασθενή κάθε πρωί, μετά την τουαλέτα και πριν το πρωινό, και καταγράψτε το βάρος· περιορίστε το αλάτι και ακολουθήστε το όριο υγρών που έδωσε ο γιατρός· σηκώστε το κεφαλάρι του κρεβατιού ή χρησιμοποιήστε νοσοκομειακό κρεβάτι με ρυθμιζόμενη πλάτη· μην παραλείπετε ποτέ δόσεις διουρητικών επειδή «ενοχλεί» η συχνουρία.

Πότε να καλέσετε αμέσως το 166

Το πνευμονικό οίδημα μπορεί να εξελιχθεί μέσα σε λίγα λεπτά. Καλέστε το 166 ή ζητήστε ιδιωτικό ασθενοφόρο αν ο ασθενής:

• Έχει ξαφνική, έντονη δύσπνοια που δεν του επιτρέπει να μιλήσει ολόκληρες προτάσεις ή να ξαπλώσει.
• Βήχει αφρώδη ή ροζ πτύελα.
• Έχει μπλε χείλη, κρύο ιδρώτα, σύγχυση ή υπνηλία.
• Έχει πόνο στο στήθος ή πολύ γρήγορους, ακανόνιστους παλμούς.
• Παρουσιάζει κορεσμό οξυγόνου κάτω από 90% στο οξύμετρο, ενώ πριν ήταν φυσιολογικός.

Όσο περιμένετε, βάλτε τον ασθενή να καθίσει όρθιος με τα πόδια κάτω, χαλαρώστε τα ρούχα του και, αν έχει συνταγογραφημένο οξυγόνο, χορηγήστε το.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το ίδιο το πνευμονικό οίδημα με την πλευριτική συλλογή;

Όχι. Στο πνευμονικό οίδημα το υγρό βρίσκεται μέσα στον πνεύμονα, στις κυψελίδες. Στην πλευριτική συλλογή το υγρό μαζεύεται έξω από τον πνεύμονα, ανάμεσα στους υπεζωκότες. Μπορεί όμως να συνυπάρχουν, ιδιαίτερα στην καρδιακή ανεπάρκεια.

Μπορεί να επαναληφθεί;

Ναι, αν δεν ελεγχθεί η αιτία. Η σωστή λήψη των φαρμάκων, ο περιορισμός αλατιού και υγρών, η καθημερινή ζύγιση και η έγκαιρη ενημέρωση του γιατρού για αύξηση βάρους ή δύσπνοια μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο.

Πόσο διαρκεί η ανάρρωση;

Με τη σωστή θεραπεία η δύσπνοια βελτιώνεται μέσα σε ώρες, αλλά η πλήρης σταθεροποίηση και η ρύθμιση της αγωγής χρειάζονται συνήθως μερικές εβδομάδες, με τακτικό ιατρικό έλεγχο.

Χρειάζεται οξυγόνο στο σπίτι μετά το επεισόδιο;

Όχι πάντα. Ο γιατρός αποφασίζει με βάση τον κορεσμό οξυγόνου σε ηρεμία και τα αέρια αίματος. Πολλοί ασθενείς επιστρέφουν σε φυσιολογικές τιμές μόλις απομακρυνθούν τα υγρά.

Πηγές: Mayo Clinic – Pulmonary edema· NHLBI – Heart Failure· ESC Guidelines – Acute and Chronic Heart Failure (2021).