Περικαρδίτιδα: Αίτια, Συμπτώματα, Διάγνωση και Θεραπεία

Η περικαρδίτιδα είναι η φλεγμονή του περικαρδίου, του λεπτού διπλού υμένα που περιβάλλει την καρδιά σαν σάκος. Ανάμεσα στα δύο πέταλά του υπάρχει φυσιολογικά μια μικρή ποσότητα υγρού που επιτρέπει στην καρδιά να κινείται χωρίς τριβή. Όταν το περικάρδιο φλεγμαίνει, τα δύο πέταλα τρίβονται μεταξύ τους και προκαλούν τον χαρακτηριστικό οξύ πόνο στο στήθος, ενώ συχνά συσσωρεύεται επιπλέον υγρό (περικαρδιακή συλλογή). Η οξεία περικαρδίτιδα είναι σχετικά συχνή, αφορά κυρίως νέους και μεσήλικες άνδρες και στις περισσότερες περιπτώσεις είναι καλοήθης και αυτοπεριοριζόμενη, αλλά ο πόνος της μοιάζει με αυτόν του εμφράγματος και χρειάζεται πάντα άμεση ιατρική εκτίμηση.

Στο άρθρο αυτό θα βρείτε ποια είναι τα αίτια της περικαρδίτιδας, πώς αναγνωρίζονται τα συμπτώματα, πώς γίνεται η διάγνωση, πώς αντιμετωπίζεται, πώς οργανώνεται η ανάρρωση στο σπίτι και ποια σημάδια είναι επείγοντα.

Τύποι περικαρδίτιδας

• Οξεία: συμπτώματα που διαρκούν λιγότερο από 4 έως 6 εβδομάδες. Η πιο συχνή μορφή.
• Εμμένουσα: συμπτώματα που συνεχίζονται πέρα από τις 4 έως 6 εβδομάδες αλλά λιγότερο από 3 μήνες.
• Υποτροπιάζουσα: νέο επεισόδιο μετά από διάστημα χωρίς συμπτώματα τουλάχιστον 4 έως 6 εβδομάδων. Εμφανίζεται σε περίπου 15–30% των ασθενών μετά το πρώτο επεισόδιο.
• Χρόνια: διάρκεια πάνω από 3 μήνες.
• Συμπιεστική: σπάνια επιπλοκή, όπου το περικάρδιο γίνεται παχύ και άκαμπτο και εμποδίζει την πλήρωση της καρδιάς.

Αίτια

Στις ανεπτυγμένες χώρες η αιτία δεν βρίσκεται σε πάνω από τις μισές περιπτώσεις («ιδιοπαθής» περικαρδίτιδα), οι οποίες θεωρείται ότι είναι κατά κανόνα ιογενείς. Τα γνωστά αίτια περιλαμβάνουν:

• Ιογενείς λοιμώξεις: εντεροϊοί (Coxsackie), αδενοϊοί, ιοί έρπητα, γρίπη, SARS-CoV-2.
• Βακτηριακές λοιμώξεις, σπάνια στις μέρες μας· η φυματίωση παραμένει σημαντική αιτία σε ορισμένες περιοχές.
• Αυτοάνοσα νοσήματα: συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, σκληρόδερμα, αυτοφλεγμονώδη σύνδρομα.
• Μετά από βλάβη της καρδιάς: μετά από έμφραγμα (πρώιμη ή σύνδρομο Dressler), μετά από καρδιοχειρουργική επέμβαση ή επεμβατική διαδικασία (κατάλυση, εμφύτευση βηματοδότη), ή μετά από τραύμα στο στήθος.
• Νεφρική ανεπάρκεια (ουραιμική περικαρδίτιδα).
• Καρκίνος, με διήθηση του περικαρδίου, κυρίως από καρκίνο πνεύμονα, μαστού ή λέμφωμα, και ακτινοθεραπεία στον θώρακα.
• Φάρμακα, όπως η υδραλαζίνη, η προκαϊναμίδη και ορισμένα αντινεοπλασματικά.
• Υποθυρεοειδισμός, που προκαλεί κυρίως περικαρδιακή συλλογή.

Συμπτώματα

Το κυρίαρχο σύμπτωμα είναι ο πόνος στο στήθος, με χαρακτηριστικά που βοηθούν να διακριθεί από τον πόνο του εμφράγματος:

• Οξύς, διαξιφιστικός πόνος πίσω από το στέρνο ή αριστερά, που μπορεί να αντανακλά στον λαιμό, τους ώμους ή, χαρακτηριστικά, στην κορυφή του αριστερού ώμου (τραπεζοειδής).
• Επιδεινώνεται με τη βαθιά εισπνοή, τον βήχα, την κατάποση και την ύπτια θέση.
• Ανακουφίζεται όταν ο ασθενής κάθεται και σκύβει προς τα εμπρός.
• Συχνά προηγείται ή συνυπάρχει ίωση, με χαμηλό πυρετό, κόπωση και μυαλγίες.

Άλλα συμπτώματα είναι η δύσπνοια (ιδίως όταν υπάρχει μεγάλη συλλογή υγρού), το αίσθημα παλμών, ο ξηρός βήχας και το οίδημα στα πόδια ή την κοιλιά στη χρόνια συμπιεστική μορφή. Σε ηλικιωμένους και σε ασθενείς με αυτοάνοσα νοσήματα ο πόνος μπορεί να είναι ήπιος ή να απουσιάζει.

Διάγνωση

Η διάγνωση τίθεται όταν υπάρχουν τουλάχιστον δύο από τα εξής: τυπικός πόνος στο στήθος, περικαρδιακή τριβή στην ακρόαση (ένας χαρακτηριστικός ήχος «τριξίματος»), τυπικές αλλαγές στο ηλεκτροκαρδιογράφημα και νέα ή επιδεινούμενη περικαρδιακή συλλογή στον υπέρηχο. Ο έλεγχος περιλαμβάνει:

• Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ): διάχυτη ανάσπαση του ST και κατάσπαση του PR, που ξεχωρίζουν από την εικόνα του εμφράγματος.
• Υπερηχογράφημα καρδιάς (triplex): δείχνει την ποσότητα του υγρού και αν πιέζει την καρδιά.
• Εξετάσεις αίματος: δείκτες φλεγμονής (CRP, ΤΚΕ), γενική αίματος, τροπονίνη (αν είναι αυξημένη, υπάρχει και συμμετοχή του μυοκαρδίου, δηλαδή μυοπερικαρδίτιδα), νεφρική και θυρεοειδική λειτουργία, και, ανάλογα με το ιστορικό, ανοσολογικός έλεγχος.
• Ακτινογραφία θώρακα, που μπορεί να δείξει διόγκωση της καρδιακής σκιάς σε μεγάλη συλλογή.
• Αξονική ή μαγνητική καρδιάς σε άτυπες, υποτροπιάζουσες ή επιπλεγμένες περιπτώσεις.

Το ΗΚΓ, ο υπέρηχος καρδιάς και η αιμοληψία μπορούν να γίνουν στο σπίτι από καρδιολόγο κατ’ οίκον, όταν ο γιατρός κρίνει ότι ο ασθενής δεν χρειάζεται νοσοκομείο.

Θεραπεία

Οι περισσότεροι ασθενείς με ιδιοπαθή ή ιογενή περικαρδίτιδα, χωρίς σημεία υψηλού κινδύνου, αντιμετωπίζονται στο σπίτι:

• Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ιβουπροφαίνη ή ασπιρίνη σε υψηλή δόση) για 1 έως 2 εβδομάδες, με σταδιακή μείωση, μαζί με προστασία του στομάχου. Μετά από πρόσφατο έμφραγμα προτιμάται η ασπιρίνη.
• Κολχικίνη για 3 μήνες στο πρώτο επεισόδιο (6 μήνες στις υποτροπές), που μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο υποτροπής.
• Περιορισμός της σωματικής δραστηριότητας μέχρι να υποχωρήσουν τα συμπτώματα και να ομαλοποιηθεί η CRP· για αθλητές τουλάχιστον 3 μήνες.
• Κορτικοστεροειδή μόνο σε συγκεκριμένες ενδείξεις (αυτοάνοσα νοσήματα, αντένδειξη στα αντιφλεγμονώδη, ανθεκτικές περιπτώσεις), γιατί αυξάνουν τον κίνδυνο υποτροπής.
• Θεραπεία της αιτίας: αντιφυματική αγωγή, αντιβιοτικά σε βακτηριακή περικαρδίτιδα, αιμοκάθαρση σε ουραιμία, θεραπεία του υποκείμενου αυτοάνοσου νοσήματος.
• Περικαρδιοκέντηση (παρακέντηση και αφαίρεση του υγρού) όταν η συλλογή είναι μεγάλη ή πιέζει την καρδιά, και σπάνια χειρουργική περικαρδιεκτομή στη συμπιεστική μορφή.
• Σε ανθεκτικές υποτροπές: ανοσοτροποποιητικά φάρμακα, όπως αναστολείς της ιντερλευκίνης-1.

Ανάρρωση και παρακολούθηση στο σπίτι

Η ανάρρωση διαρκεί συνήθως 1 έως 3 εβδομάδες, αλλά η παρακολούθηση συνεχίζεται για μήνες λόγω του κινδύνου υποτροπής. Οι έμπειροι εξωτερικοί συνεργάτες της Nosileia247 καλύπτουν όλη την Αττική, 24 ώρες το 24ωρο:

• Καρδιολόγος στο σπίτι για ΗΚΓ, υπέρηχο καρδιάς και επανεκτίμηση σε 1 εβδομάδα και 1 μήνα, ή νωρίτερα αν τα συμπτώματα επιμένουν.
• Αιμοληψία κατ’ οίκον για τον επανέλεγχο της CRP, που καθορίζει πότε μπορεί να μειωθεί η αγωγή, και της νεφρικής λειτουργίας υπό αντιφλεγμονώδη.
• Holter ρυθμού 24ώρου στο σπίτι όταν υπάρχει αίσθημα παλμών ή υποψία αρρυθμίας, ιδίως σε μυοπερικαρδίτιδα.
• Νοσηλευτής στο σπίτι για την παρακολούθηση ζωτικών σημείων και τη χορήγηση φαρμάκων σε ηλικιωμένους ή ασθενείς με συνοδά νοσήματα.
• Ιδιωτικό ασθενοφόρο για ασφαλή διακομιδή στο νοσοκομείο, αν χρειαστεί.

Πότε να καλέσετε αμέσως το 166

Κάθε νέος πόνος στο στήθος χρειάζεται άμεση εκτίμηση, γιατί η περικαρδίτιδα δεν μπορεί να διακριθεί από το έμφραγμα χωρίς ΗΚΓ και εξετάσεις. Καλέστε αμέσως το 166 αν υπάρχει:

• Πόνος στο στήθος με δύσπνοια, εφίδρωση, ναυτία ή αντανάκλαση στο αριστερό χέρι ή τη γνάθο.
• Έντονη δύσπνοια, ζάλη, λιποθυμία, πολύ χαμηλή πίεση ή ταχυκαρδία, διογκωμένες φλέβες στον λαιμό· μπορεί να πρόκειται για καρδιακό επιπωματισμό, όπου το υγρό πιέζει την καρδιά και εμποδίζει τη λειτουργία της, μια απειλητική για τη ζωή επιπλοκή.
• Πυρετός πάνω από 38°C με πόνο στο στήθος, ιδίως σε ανοσοκατεσταλμένους ή σε ασθενή με πρόσφατη επέμβαση.
• Πόνος που δεν βελτιώνεται μετά από μία εβδομάδα αντιφλεγμονώδους αγωγής.
• Ασθενής που λαμβάνει αντιπηκτικά και εμφανίζει συμπτώματα περικαρδίτιδας.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι η περικαρδίτιδα επικίνδυνη;

Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι· η ιδιοπαθής και η ιογενής περικαρδίτιδα υποχωρούν πλήρως με τη θεραπεία. Οι επικίνδυνες μορφές είναι ο καρδιακός επιπωματισμός, η βακτηριακή περικαρδίτιδα και η συμπιεστική περικαρδίτιδα, που είναι σπάνιες αλλά απαιτούν νοσοκομειακή αντιμετώπιση.

Πόσο διαρκεί η περικαρδίτιδα;

Η οξεία μορφή βελτιώνεται συνήθως μέσα σε λίγες ημέρες από την έναρξη της αγωγής και υποχωρεί πλήρως σε 1 έως 3 εβδομάδες. Η κολχικίνη συνεχίζεται για 3 μήνες για την πρόληψη υποτροπής.

Μπορώ να αθληθώ μετά από περικαρδίτιδα;

Όχι μέχρι να υποχωρήσουν τα συμπτώματα και να ομαλοποιηθούν η CRP, το ΗΚΓ και ο υπέρηχος. Για τους αθλητές οι οδηγίες προβλέπουν αποχή τουλάχιστον 3 μηνών από την έντονη άσκηση.

Ποια η διαφορά περικαρδίτιδας και μυοκαρδίτιδας;

Η περικαρδίτιδα αφορά τον υμένα που περιβάλλει την καρδιά, η μυοκαρδίτιδα τον ίδιο τον καρδιακό μυ. Συχνά συνυπάρχουν (μυοπερικαρδίτιδα), οπότε η τροπονίνη είναι αυξημένη και χρειάζεται πιο στενή παρακολούθηση για αρρυθμίες και καρδιακή λειτουργία.

Πηγές: ESC Guidelines for the diagnosis and management of pericardial diseases (2015)· Mayo Clinic – Pericarditis· NHS – Pericarditis· American Heart Association – Pericarditis.