Λευχαιμία: Συμπτώματα, Αίτια, Διάγνωση και Θεραπεία

Η λευχαιμία είναι καρκίνος των κυττάρων του αίματος, που ξεκινά στον μυελό των οστών, δηλαδή στον «εργοστασιακό» ιστό μέσα στα οστά όπου παράγονται τα αιμοσφαίρια. Στη λευχαιμία ο μυελός παράγει μεγάλο αριθμό ανώμαλων λευκών αιμοσφαιρίων που δεν λειτουργούν σωστά και σταδιακά εκτοπίζουν τα υγιή κύτταρα: τα ερυθρά αιμοσφαίρια που μεταφέρουν οξυγόνο, τα φυσιολογικά λευκά που καταπολεμούν τις λοιμώξεις και τα αιμοπετάλια που σταματούν τις αιμορραγίες. Από αυτή την εκτόπιση προκύπτουν και τα περισσότερα συμπτώματα της νόσου.

Στο άρθρο αυτό εξηγούμε με απλά λόγια τι είναι η λευχαιμία, ποιοι είναι οι κύριοι τύποι της, ποια συμπτώματα πρέπει να σας κινητοποιήσουν, πώς γίνεται η διάγνωση και η θεραπεία, και πώς μπορεί να οργανωθεί η φροντίδα ενός ασθενούς με λευχαιμία στο σπίτι.

Οι κύριοι τύποι λευχαιμίας

Η λευχαιμία ταξινομείται με βάση δύο κριτήρια: πόσο γρήγορα εξελίσσεται (οξεία ή χρόνια) και ποιο είδος λευκών αιμοσφαιρίων προσβάλλει (λεμφικά ή μυελικά κύτταρα). Έτσι προκύπτουν οι τέσσερις βασικοί τύποι:

• Οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία (ΟΛΛ): ο συχνότερος τύπος στα παιδιά, αν και εμφανίζεται και σε ενήλικες. Εξελίσσεται γρήγορα και χρειάζεται άμεση θεραπεία.
• Οξεία μυελογενής λευχαιμία (ΟΜΛ): ο συχνότερος τύπος οξείας λευχαιμίας στους ενήλικες, με ταχεία εξέλιξη.
• Χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία (ΧΛΛ): η συχνότερη χρόνια λευχαιμία στις δυτικές χώρες, αφορά κυρίως άτομα άνω των 60 ετών και συχνά ανακαλύπτεται τυχαία σε εξετάσεις αίματος, χωρίς συμπτώματα.
• Χρόνια μυελογενής λευχαιμία (ΧΜΛ): συνδέεται με μια συγκεκριμένη γενετική αλλαγή (χρωμόσωμα Φιλαδέλφεια) και σήμερα ελέγχεται πολύ αποτελεσματικά με στοχευμένα φάρμακα από το στόμα.

Οι οξείες μορφές εμφανίζουν συμπτώματα μέσα σε ημέρες ή εβδομάδες, ενώ οι χρόνιες μπορεί να παραμείνουν σιωπηλές για μήνες ή χρόνια.

Συμπτώματα λευχαιμίας

Τα συμπτώματα είναι συχνά γενικά και μοιάζουν με αυτά μιας ίωσης ή της κόπωσης, γι’ αυτό και η διάγνωση καθυστερεί. Τα πιο συνηθισμένα είναι:

• Επίμονη κόπωση, αδυναμία και ωχρότητα, λόγω αναιμίας.
• Συχνές ή παρατεταμένες λοιμώξεις και πυρετός χωρίς εμφανή αιτία.
• Εύκολη εμφάνιση μελανιών, μικρές κόκκινες κηλίδες στο δέρμα (πετέχειες), αιμορραγία από τα ούλα ή τη μύτη, λόγω χαμηλών αιμοπεταλίων.
• Νυχτερινές εφιδρώσεις και ανεξήγητη απώλεια βάρους.
• Διογκωμένοι λεμφαδένες στον λαιμό, τη μασχάλη ή τη βουβωνική χώρα, συνήθως ανώδυνοι.
• Πόνος ή ευαισθησία στα οστά και τις αρθρώσεις.
• Αίσθημα βάρους ή πληρότητας στην κοιλιά, από διόγκωση του σπλήνα ή του ήπατος.
• Δύσπνοια στην προσπάθεια.

Κανένα από αυτά τα συμπτώματα δεν σημαίνει από μόνο του λευχαιμία. Ο συνδυασμός τους όμως, ειδικά όταν επιμένει για περισσότερο από δύο εβδομάδες, χρειάζεται ιατρική εκτίμηση και μια απλή γενική αίματος.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η ακριβής αιτία της λευχαιμίας δεν είναι γνωστή. Η νόσος ξεκινά όταν κύτταρα του μυελού αποκτούν μεταλλάξεις στο DNA τους, οι οποίες τα κάνουν να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα. Ορισμένοι παράγοντες αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισής της:

• Προηγούμενη χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία για άλλον καρκίνο.
• Έκθεση σε υψηλές δόσεις ιοντίζουσας ακτινοβολίας ή σε χημικές ουσίες όπως το βενζόλιο.
• Γενετικά σύνδρομα, όπως το σύνδρομο Down.
• Το κάπνισμα, που έχει συνδεθεί με την οξεία μυελογενή λευχαιμία.
• Οικογενειακό ιστορικό, κυρίως στη χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία.
• Η ηλικία: οι περισσότερες λευχαιμίες των ενηλίκων εμφανίζονται μετά τα 60.

Οι περισσότεροι άνθρωποι με αυτούς τους παράγοντες δεν θα νοσήσουν ποτέ, ενώ πολλοί ασθενείς δεν έχουν κανέναν από αυτούς.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η πρώτη ένδειξη έρχεται σχεδόν πάντα από μια γενική εξέταση αίματος: ασυνήθιστα υψηλός ή χαμηλός αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων, χαμηλή αιμοσφαιρίνη και χαμηλά αιμοπετάλια. Ο μικροσκοπικός έλεγχος του επιχρίσματος αίματος μπορεί να δείξει ανώριμα κύτταρα (βλάστες), που φυσιολογικά δεν κυκλοφορούν στο αίμα.

Για την επιβεβαίωση της διάγνωσης και τον καθορισμό του τύπου, ο αιματολόγος πραγματοποιεί:

• Μυελόγραμμα και οστεομυελική βιοψία: λήψη μικρής ποσότητας μυελού, συνήθως από το οστό της λεκάνης, με τοπική αναισθησία.
• Ανοσοφαινότυπο (κυτταρομετρία ροής): προσδιορίζει ακριβώς το είδος των ανώμαλων κυττάρων.
• Κυτταρογενετικό και μοριακό έλεγχο: ανιχνεύει χρωμοσωμικές ανωμαλίες και μεταλλάξεις που καθορίζουν την πρόγνωση και την επιλογή θεραπείας.
• Απεικονιστικό έλεγχο (υπέρηχος, αξονική) όταν χρειάζεται να εκτιμηθεί ο σπλήνας, το ήπαρ ή οι λεμφαδένες.

Θεραπεία της λευχαιμίας

Η θεραπεία εξαρτάται από τον τύπο, την ηλικία και τη γενική κατάσταση του ασθενούς και από τα γενετικά χαρακτηριστικά της νόσου. Οι βασικές επιλογές είναι:

• Χημειοθεραπεία: παραμένει η βάση της θεραπείας για τις οξείες λευχαιμίες, συχνά σε φάσεις (εφόδου, εδραίωσης, συντήρησης).
• Στοχευμένες θεραπείες: φάρμακα που «κλειδώνουν» συγκεκριμένα μόρια των καρκινικών κυττάρων, όπως οι αναστολείς τυροσινικής κινάσης στη ΧΜΛ ή οι αναστολείς BTK και BCL-2 στη ΧΛΛ. Πολλά λαμβάνονται από το στόμα, στο σπίτι.
• Ανοσοθεραπεία: μονοκλωνικά αντισώματα και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, θεραπεία με κύτταρα CAR-T.
• Μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων: για ασθενείς με υψηλό κίνδυνο υποτροπής ή ανθεκτική νόσο.
• Ενεργός παρακολούθηση: σε πρώιμη, ασυμπτωματική ΧΛΛ, όπου η άμεση θεραπεία δεν προσφέρει όφελος.

Παράλληλα με την κύρια θεραπεία, απαραίτητη είναι η υποστηρικτική αγωγή: μεταγγίσεις ερυθρών ή αιμοπεταλίων, αντιβιοτικά για τις λοιμώξεις, αντιεμετικά και διατροφική υποστήριξη.

Φροντίδα του ασθενούς με λευχαιμία στο σπίτι

Μεγάλο μέρος της θεραπείας και της ανάρρωσης γίνεται πλέον εκτός νοσοκομείου. Οι ασθενείς επιστρέφουν στο σπίτι ανάμεσα στους κύκλους χημειοθεραπείας ή λαμβάνουν στοχευμένη αγωγή από το στόμα για χρόνια. Η Nosileia247, με έμπειρους εξωτερικούς συνεργάτες σε όλη την Αττική, υποστηρίζει την οικογένεια σε συνεργασία με τον θεράποντα αιματολόγο:

• Αιμοληψία κατ’ οίκον για τον τακτικό έλεγχο της γενικής αίματος, ώστε ο ασθενής με χαμηλά λευκά να μην εκτίθεται σε χώρους αναμονής.
• Ενδοφλέβια χορήγηση φαρμάκων και ορών στο σπίτι, όπως αντιβιοτικά ή ενυδάτωση, κατόπιν ιατρικής οδηγίας.
• Φροντίδα κεντρικών φλεβικών καθετήρων (port, PICC) με άσηπτη τεχνική.
• Νοσηλευτής στο σπίτι για την παρακολούθηση θερμοκρασίας, ζωτικών σημείων και σημείων λοίμωξης ή αιμορραγίας.
• Επίσκεψη γιατρού στο σπίτι για την αξιολόγηση πυρετού ή άλλων νέων συμπτωμάτων.
• Αξιολόγηση διατροφής και πρακτικές οδηγίες για τη διατροφή κατά τη χημειοθεραπεία.

Στο σπίτι, η οικογένεια μπορεί να βοηθήσει με απλά μέτρα: σχολαστικό πλύσιμο χεριών, αποφυγή επαφής με άτομα που είναι άρρωστα, καλά μαγειρεμένα τρόφιμα και καλά πλυμένα φρούτα, αποφυγή τραυματισμών όταν τα αιμοπετάλια είναι χαμηλά (μαλακή οδοντόβουρτσα, ηλεκτρική ξυριστική μηχανή) και καθημερινή μέτρηση θερμοκρασίας.

Πότε να ζητήσετε επείγουσα βοήθεια

Σε ασθενή με λευχαιμία που βρίσκεται σε θεραπεία, ορισμένα σημεία χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση, ακόμη και τη νύχτα:

• Πυρετός 38°C ή υψηλότερος, ή ρίγος, ακόμη κι αν ο ασθενής νιώθει σχετικά καλά. Στην περίοδο των χαμηλών λευκών (ουδετεροπενία) ο πυρετός θεωρείται επείγον περιστατικό.
• Αιμορραγία που δεν σταματά, αίμα στα ούρα ή στα κόπρανα, έμετος με αίμα, ξαφνική εμφάνιση πολλών μελανιών ή πετεχειών.
• Έντονη δύσπνοια, πόνος στο στήθος, σύγχυση ή έντονη υπνηλία.
• Έντονος πονοκέφαλος με διαταραχές όρασης ή ομιλίας.

Καλέστε τον θεράποντα αιματολόγο ή το 166. Η Nosileia247 λειτουργεί 24 ώρες το 24ωρο στο 697 223 8984 και μπορεί να οργανώσει επίσκεψη γιατρού ή νοσηλευτή στο σπίτι, ή διακομιδή με ιδιωτικό ασθενοφόρο όταν χρειάζεται νοσοκομείο.

Συχνές ερωτήσεις

Θεραπεύεται η λευχαιμία;

Εξαρτάται από τον τύπο. Η οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία των παιδιών έχει σήμερα πολύ υψηλά ποσοστά ίασης, ενώ η χρόνια μυελογενής λευχαιμία ελέγχεται μακροχρόνια με φάρμακα από το στόμα. Στις υπόλοιπες μορφές η πρόγνωση εξαρτάται από την ηλικία, τα γενετικά χαρακτηριστικά της νόσου και την ανταπόκριση στην πρώτη θεραπεία.

Είναι η λευχαιμία κληρονομική;

Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι. Οι μεταλλάξεις που την προκαλούν αποκτώνται κατά τη διάρκεια της ζωής και δεν μεταβιβάζονται στα παιδιά. Το οικογενειακό ιστορικό αυξάνει ελαφρά τον κίνδυνο κυρίως για τη χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία.

Μπορεί μια απλή γενική αίματος να δείξει λευχαιμία;

Ναι, πολύ συχνά η γενική αίματος είναι η πρώτη εξέταση που εγείρει την υποψία. Δεν αρκεί όμως για τη διάγνωση, η οποία επιβεβαιώνεται με μυελόγραμμα και εξειδικευμένες εξετάσεις.

Πόσο συχνά χρειάζεται εξετάσεις αίματος ο ασθενής;

Κατά τη χημειοθεραπεία συχνά κάθε λίγες ημέρες, για να παρακολουθούνται τα λευκά, η αιμοσφαιρίνη και τα αιμοπετάλια. Ο αιματολόγος καθορίζει το πρόγραμμα, και οι αιμοληψίες μπορούν να γίνονται στο σπίτι.

Πηγές: American Cancer Society – Leukemia· National Cancer Institute – Leukemia· Mayo Clinic – Leukemia: Symptoms and causes· NHS – Acute myeloid leukaemia.