Αξιολόγηση Διατροφής Καρκινοπαθών

Η αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών αποτελεί θεμελιώδη και καθοριστικό παράγοντα για την πορεία της υγείας του ογκολογικού ασθενούς. Η αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών πρόκειται για μια διαδικασία που πρέπει να πραγματοποιείται συστηματικά σε όλα τα στάδια της νόσου, ανεξάρτητα από το σημείο εντόπισης του καρκίνου ή τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η σωστή θρέψη δεν αφορά μόνο τη σωματική δύναμη του ασθενούς, αλλά επηρεάζει συνολικά την ικανότητά του να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της θεραπείας.

Πολλοί παράγοντες, όπως οι παρενέργειες των θεραπειών, οι μεταβολές στην όρεξη και στη γεύση, αλλά και η ψυχολογική επιβάρυνση, μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη διατροφική κατάσταση. Όταν αυτή επιδεινώνεται, συχνά παρατηρείται μειωμένη αποτελεσματικότητα της θεραπευτικής αγωγής, μεγαλύτερη κόπωση, αυξημένες επιπλοκές και συνολική υποβάθμιση της ποιότητας ζωής.

Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη και συνεχής αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών, σε συνδυασμό με την κατάλληλη διατροφική υποστήριξη, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ολοκληρωμένης και ποιοτικής φροντίδας κάθε ογκολογικού ασθενούς.

Ο όρος «κατάσταση θρέψης» αναφέρεται στο βαθμό που ένα άτομο καλύπτει τις ανάγκες του σε ενέργεια και θρεπτικά συστατικά.

Με ποιους τρόπους επηρεάζεται η κατάσταση θρέψης;

Η κακή θρέψη αποτελεί συχνό και σοβαρό κίνδυνο για τον ογκολογικό ασθενή, με την πιθανότητα εμφάνισής της να επηρεάζεται από παράγοντες όπως η ηλικία, το είδος και το στάδιο της νόσου. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών είναι ιδιαίτερα σημαντική, ώστε ο ασθενής να λαμβάνει έγκαιρα την κατάλληλη καθοδήγηση και να εφαρμόζει εξατομικευμένες διατροφικές οδηγίες κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας.

Με βάση επιστημονικές μελέτες, περίπου 8 στους 10 ασθενείς παρουσιάζουν επιδείνωση της διατροφικής τους κατάστασης κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η επιδείνωση αυτή μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως:

• Οι επιπτώσεις της ίδιας της νόσου στον οργανισμό
• Οι παρενέργειες της αντικαρκινικής θεραπείας, όπως μεταβολές στη γεύση, διάρροια, δυσκοιλιότητα ή ξηροστομία
• Η ψυχολογική επιβάρυνση και το συναισθηματικό στρες του ασθενούς

Πότε και γιατί πρέπει να αξιολογείται η κατάσταση θρέψης;

Με βάση επιστημονικά στοιχεία, περισσότεροι από τους μισούς ογκολογικούς ασθενείς παρουσιάζουν διαταραχές στη θρέψη ήδη από τη στιγμή της διάγνωσης. Η κατάσταση αυτή μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την αποτελεσματικότητα της θεραπείας, την ποιότητα ζωής και συνολικά την εξέλιξη της νόσου. Σε αρκετές περιπτώσεις, η κακή θρέψη δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή, ιδιαίτερα σε άτομα με αυξημένο σωματικό βάρος ή παχυσαρκία, γεγονός που συχνά οδηγεί σε υποεκτίμησή της, καθιστώντας την αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών απαραίτητη.

Η αξιολόγηση της διατροφικής κατάστασης θα πρέπει ιδανικά να πραγματοποιείται από την αρχή της διάγνωσης και να επαναλαμβάνεται σε τακτική βάση καθ’ όλη τη διάρκεια της θεραπείας. Ωστόσο, στην πράξη παρατηρείται συχνά καθυστέρηση στην παραπομπή των ασθενών για διατροφική υποστήριξη, με αποτέλεσμα η παρέμβαση να γίνεται όταν η υποθρεψία έχει ήδη επιδεινωθεί σημαντικά και είναι δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.

Ποιος αξιολογεί την κατάσταση θρέψης των ογκολογικών ασθενών;

Καθοριστικό ρόλο στη διατροφική υποστήριξη του ογκολογικού ασθενούς έχει ο διαιτολόγος, ο οποίος ως εξειδικευμένος επαγγελματίας υγείας διαθέτει τις κατάλληλες γνώσεις και μεθόδους για την αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών. Παράλληλα, μπορεί να σχεδιάσει ένα εξατομικευμένο διατροφικό πλάνο, να προτείνει κατάλληλες τροποποιήσεις στις καθημερινές διατροφικές συνήθειες και, όπου χρειάζεται, να συστήσει ειδικά διατροφικά συμπληρώματα για την κάλυψη των αυξημένων αναγκών.

Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις, όπου οι ελλείψεις θρεπτικών συστατικών είναι σημαντικές ή όταν η σίτιση μέσω του πεπτικού συστήματος δεν είναι εφικτή, η ιατρική ομάδα μπορεί να προχωρήσει σε πιο εξειδικευμένες παρεμβάσεις. Τότε, εφαρμόζονται μέθοδοι παρεντερικής διατροφής, δηλαδή χορήγηση θρεπτικών συστατικών ενδοφλεβίως, ώστε να εξασφαλιστεί η απαραίτητη υποστήριξη του οργανισμού.

Είναι επομένως απαραίτητη η αξιολόγηση της διατροφής των καρκινοπαθών ασθενών;

Η απάντηση είναι σαφώς καταφατική. Η έγκαιρη αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών είναι ιδιαίτερα σημαντική και πρέπει να συνοδεύεται από κατάλληλες παρεμβάσεις όποτε αυτό κρίνεται αναγκαίο. Η σωστή και επαρκής θρέψη αποτελεί βασικό πυλώνα της συνολικής θεραπευτικής προσέγγισης του ογκολογικού ασθενούς.

Όταν η διατροφική υποστήριξη δεν είναι επαρκής, η εφαρμογή των θεραπειών γίνεται πιο δύσκολη και συχνά επιβαρύνεται η καθημερινότητα και η ποιότητα ζωής του ασθενούς. Αντίθετα, οι ασθενείς που διατηρούν καλή θρεπτική κατάσταση ανταποκρίνονται καλύτερα στη θεραπεία, ολοκληρώνουν τα θεραπευτικά τους σχήματα με λιγότερες επιπλοκές και απολαμβάνουν σαφώς καλύτερη πορεία και ποιότητα ζωής.

Πώς γίνεται η αξιολόγηση διατροφής καρκινοπαθών στο σπίτι

Η αξιολόγηση δεν απαιτεί νοσοκομείο. Ο διαιτολόγος ή ο νοσηλευτής που επισκέπτεται τον ασθενή στο σπίτι ακολουθεί τα βήματα που προτείνουν οι διεθνείς ογκολογικές και διατροφικές οδηγίες:

• Ιστορικό βάρους: καταγράφεται το τρέχον βάρος, το βάρος πριν από τη διάγνωση και η μεταβολή τους στους τελευταίους 1, 3 και 6 μήνες. Η ακούσια απώλεια βάρους είναι το πιο ευαίσθητο πρώιμο σημάδι υποθρεψίας.
• Πρόσληψη τροφής: τι και πόσο τρώει ο ασθενής σε μια τυπική ημέρα, σε σύγκριση με το πριν· αν η πρόσληψη έχει πέσει κάτω από το μισό του συνηθισμένου για περισσότερο από μία εβδομάδα, χρειάζεται άμεση παρέμβαση.
• Συμπτώματα που εμποδίζουν τη σίτιση: ναυτία, έμετοι, στοματίτιδα, ξηροστομία, αλλαγές στη γεύση, δυσκαταποσία, διάρροια, δυσκοιλιότητα, πόνος, κατάθλιψη.
• Σωματομετρικά στοιχεία: ύψος, βάρος και δείκτης μάζας σώματος, καθώς και εκτίμηση της μυϊκής μάζας (π.χ. περίμετρος βραχίονα ή γάμπας, δύναμη χειρολαβής όπου υπάρχει δυναμόμετρο).
• Λειτουργική κατάσταση: πόσο αυτοεξυπηρετείται ο ασθενής, αν κουράζεται εύκολα, αν μένει στο κρεβάτι.
• Εργαστηριακά ευρήματα: με εντολή του θεράποντος γιατρού μπορεί να γίνει αιμοληψία στο σπίτι για γενική αίματος, ηλεκτρολύτες, νεφρική και ηπατική λειτουργία και δείκτες φλεγμονής, τα οποία συμπληρώνουν την κλινική εικόνα.

Για τη γρήγορη ανίχνευση κινδύνου χρησιμοποιούνται έγκυρα εργαλεία διαλογής όπως το MST (Malnutrition Screening Tool), το MUST ή το PG-SGA, που ειδικά για ογκολογικούς ασθενείς συνδυάζει την απώλεια βάρους, την πρόσληψη τροφής και τα συμπτώματα σε μία βαθμολογία.

Σημάδια που πρέπει να σας ανησυχήσουν

• Απώλεια βάρους πάνω από 5% μέσα σε 6 μήνες (π.χ. 4 κιλά σε άτομο 80 κιλών), ή πάνω από 10% ανεξαρτήτως χρόνου.
• Ρούχα ή δαχτυλίδια που «περισσεύουν», εμφανής απώλεια μυών στους ώμους, στους μηρούς ή στους κροτάφους.
• Γεύματα που μένουν μισοφαγωμένα για περισσότερο από μία εβδομάδα.
• Δυσκολία στην κατάποση ή βήχας κατά το φαγητό (δείτε το άρθρο για ασθενείς με δυσκολία στην κατάποση).
• Επίμονη διάρροια ή εμετοί για περισσότερες από 24–48 ώρες, που οδηγούν σε αφυδάτωση.

Τι περιλαμβάνει η διατροφική υποστήριξη στο σπίτι

Η παρέμβαση κλιμακώνεται ανάλογα με το αποτέλεσμα της αξιολόγησης, πάντα σε συνεννόηση με τον ογκολόγο:

• Διατροφική συμβουλευτική: εμπλουτισμός των γευμάτων σε ενέργεια και πρωτεΐνη, μικρά και συχνά γεύματα, προσαρμογή της υφής των τροφών και πρακτικές οδηγίες για τις παρενέργειες, όπως αναλύονται στο άρθρο Διατροφή και Χημειοθεραπεία.
• Πόσιμα συμπληρώματα διατροφής: όταν τα γεύματα δεν καλύπτουν τις ανάγκες, με επιλογή σκευάσματος και δόσης από τον διαιτολόγο.
• Εντερική σίτιση: αν η κατάποση δεν είναι ασφαλής ή επαρκής, μπορεί να χρειαστεί ρινογαστρικός σωλήνας Levin ή γαστροστομία, με εκπαίδευση της οικογένειας στη χορήγηση των σκευασμάτων.
• Παρεντερική διατροφή: όταν το πεπτικό σύστημα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί, η παρεντερική διατροφή κατ’ οίκον χορηγείται ενδοφλεβίως από νοσηλευτή, με τακτικό εργαστηριακό έλεγχο.
• Ενυδάτωση και υποστηρικτική αγωγή: ενδοφλέβια χορήγηση ορών και αντιεμετικών όταν η λήψη υγρών από το στόμα δεν επαρκεί.

Οι έμπειροι εξωτερικοί συνεργάτες της Nosileia247, νοσηλευτές και διαιτολόγοι, καλύπτουν όλη την Αττική και συντονίζονται με τον θεράποντα γιατρό, ώστε η διατροφική φροντίδα να είναι μέρος της συνολικής νοσηλείας στο σπίτι. Για ασθενείς σε προχωρημένο στάδιο, οι διατροφικοί στόχοι προσαρμόζονται στην άνεση και στις επιθυμίες του ασθενούς, στο πλαίσιο της ανακουφιστικής φροντίδας.

Πότε να επικοινωνήσετε με τον γιατρό

Ενημερώστε άμεσα τον ογκολόγο ή ζητήστε επίσκεψη γιατρού στο σπίτι αν ο ασθενής δεν μπορεί να φάει ή να πιει για περισσότερο από μία ημέρα, έχει πυρετό, έντονη αδυναμία ή σύγχυση, σημάδια αφυδάτωσης (ξηρό στόμα, ζάλη, λίγα και σκούρα ούρα), έμετο με αίμα ή μαύρες κενώσεις, ή αν χάνει βάρος γρήγορα παρά τις διατροφικές παρεμβάσεις.

Συχνές ερωτήσεις

Κάθε πότε πρέπει να επαναλαμβάνεται η αξιολόγηση;
Οι οδηγίες προτείνουν έλεγχο κατά τη διάγνωση και επανέλεγχο σε κάθε κύκλο θεραπείας ή τουλάχιστον κάθε 2–4 εβδομάδες όσο διαρκεί η θεραπεία, και πιο αραιά στη φάση της παρακολούθησης.

Ο ασθενής με αυξημένο βάρος μπορεί να έχει υποθρεψία;
Ναι. Η απώλεια μυϊκής μάζας μπορεί να συνυπάρχει με φυσιολογικό ή υψηλό βάρος (σαρκοπενική παχυσαρκία) και συχνά περνά απαρατήρητη· γι’ αυτό μετρούμε τη μεταβολή του βάρους και τη μυϊκή μάζα, όχι μόνο τον δείκτη μάζας σώματος.

Χρειάζεται ειδική «αντικαρκινική» δίαιτα;
Δεν υπάρχει δίαιτα που να θεραπεύει τον καρκίνο. Οι αυστηρές ή αποκλειστικές δίαιτες (νηστείες, αποκλεισμός ομάδων τροφίμων) μπορεί να επιδεινώσουν την υποθρεψία και πρέπει να συζητούνται πάντα με τον ογκολόγο και τον διαιτολόγο.

Ποιος πληρώνει τα συμπληρώματα διατροφής;
Ορισμένα σκευάσματα εντερικής και παρεντερικής διατροφής μπορεί να καλύπτονται από τον ασφαλιστικό φορέα με ιατρική γνωμάτευση. Ρωτήστε τον θεράποντα γιατρό σας για τις τρέχουσες προϋποθέσεις.

Πηγές: ESPEN practical guideline: Clinical nutrition in cancer (Muscaritoli et al., Clinical Nutrition 2021)· National Cancer Institute – Nutrition in Cancer Care (PDQ)· American Cancer Society – Nutrition for People with Cancer.

Διαβάστε επίσης: Υπολογισμός BMI (δείκτης μάζας σώματος) · Λευχαιμία: συμπτώματα, διάγνωση και θεραπεία · Διατροφή και χημειοθεραπεία.